به گزارش روابط عمومی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی؛ آیین رونمایی از کتاب «سرای امیرکبیر؛ از گذشته تا امروز»، امروز (دوشنبه، ۲۷ بهمن ۱۴۰۴) با حضور یوسف امینی، جانشین مدیر کل و معاون فرهنگی و مجتبی خان قیطاقی، معاون هنری اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان و چند تن از پژوهشگران و صاحبنظران حوزه تاریخ و ادبیات در مؤسسه فرهنگی قدس برگزار شد.در این مراسم، جواد نواییان رودسری (تاریخپژوه و مدرس دانشگاه)، مهدی مجتهدی (عضو هیئتعلمی دانشگاه فردوسی مشهد و استادیار دانشکده الهیات) و مرضیه مرتضوی قصابسرایی (نویسنده کتاب) به عنوان سخنرانان جلسه حضور یافتند.کتاب «سرای امیرکبیر؛ از گذشته تا امروز» با نگاهی به موقوفات حاج حسین ملک، یکی از بناهای تاریخی تهران را مورد بررسی و تحلیل قرار میدهد. نویسنده در این کتاب قصد دارد به نقش وقف در تشکیل و تحکیم هویت شهری بپردازد.این اثر، که تلاشی مستند و تحلیلی برای معرفی تاریخچه و معماری «سرای امیرکبیر» و نقش واقف آن در شکلگیری بخشی از هویت شهری پایتخت است، اهمیت ویژهای در شناخت میراث تاریخی و فرهنگی ایران دارد. این بنا که یکی از موقوفات زندهیاد حاج حسین ملک است و نمونه ارزشمندی از نقش وقف در توسعه خدمات فرهنگی در تاریخ معاصر ایران محسوب میشود.در این برنامه جمعی از مدیران و کارشناسان فرهنگی از جمله محمد شاهینپور، مدیرعامل سازمان موقوفات ملک، مهدی حاتمی، مدیرعامل شرکت کسبوکار رضوی، حجتالاسلام والمسلمین عبدالرضا اصغری، مدیر توسعه وقف و مشارکتهای اجتماعی بنیاد رضوی، محمد کاظم ملازمالحسینی، معاون فنی و عمران آستان قدس رضوی و صدرا میردامادی، مدیرکل مرکز اسناد و کتابخانههای ملی شرق کشور نیز حضور داشتند.رونمایی از «سرای امیرکبیر» فرصتی برای تامل دوباره بر صیانت میراث فرهنگی و نقش واقفان دغدغهمند، همچون حاج حسین ملک، در خدمت به جامعه و توسعه فرهنگی کشور است؛ پیوندی که در سخنان سخنرانان این مراسم هم بر آن تاکید شد.وقف در حوزه فرهنگ و درماندکتر محمد شاهینپور، مدیرعامل سازمان موقوفات ملک، در این مراسم با تاکید بر جایگاه برجسته حاج حسین ملک در تاریخ وقف معاصر ایران یادآور شد که این واقف نیکاندیش تمام داراییهای خود را در دو مسیر فرهنگی و درمانی وقف کرده و سرای امیرکبیر نیز از این قاعده مستثنی نبوده است؛ «سرای امیرکبیر بهعنوان یکی از مهمترین موقوفات حاج حسین ملک در تهران، علاوه بر ارزش تاریخی و ثبت در فهرست آثار ملی، از این جهت اهمیت دارد که درآمد آن به مصارف فرهنگی اختصاص یافته و برای کتابخانه و موزه ملی ملک استفاده میشود».شاهینپور با اشاره به ارزش مجموعه آثار کتابخانه و موزه ملی ملک، از جمله نسخ خطی، سکههای تاریخی و منسوجات، توضیح داد که بخش عمده این مجموعه توسط خود حاج حسین ملک جمعآوری و وقف شده و فرزندان و نوههای ایشان هم این مسیر را ادامه دادهاند. مدیرعامل سازمان موقوفات ملک همچنین به گستره موقوفات حاج حسین ملک در حوزه زمین و املاک اشاره کرد و گفت که طی هشت فقره وقفنامه بین سالهای ۱۳۱۶ تا ۱۳۴۰، حدود ۶۵ هزار هکتار اراضی در چناران، فریمان و تربت جام و همچنین املاک ارزشمندی در تهران، از جمله خانه پدری و بازار بینالحرمین، وقف شده است. خانه پدری ایشان نخستین وقف مرحوم ملک بوده که محل اولیه کتابخانه و موزه ملک محسوب میشده و پس از احداث بنای جدید، همچنان کارکرد فرهنگی خود را حفظ کرده است.وی همچنین با تکید بر جنبه درمانی موقوفات، به دو بیمارستان در چناران و تربت جام اشاره کرد و افزود که مطالعه وقفنامههای حاج حسین ملک نشان میدهد ایشان بسیار جلوتر از زمان خود عمل کرده و نکات لازم برای مجریان موقوفات آینده بهوضوح در آنها آمده است. شاهینپور در پایان گفت: « کتاب امروز با همت دکتر مرتضوی گوشهای از تاریخ کشور ما را بازتاب میدهد. امیدوارم انتشار کتابهایی از این دست که هم جنبه تاریخی و هم وقف را پوشش میدهند، مشوق وقفهایی در حوزه کمک به مردم باشد».رویکردی نوآورانه به وقف در عین احترام به سنتهادکتر جواد نواییان رودسری، تاریخپژوه و مدرس دانشگاه، دیگر سخنران این مرااسم با تاکید بر ویژگیهای برجسته حاج حسین ملک به عنوان یک شخصیت تاریخی گفت: «بررسی زندگی چنین شخصیتی بدون درک عمیق از تاریخ معاصر ایران امکانپذیر نیست، چرا که حاج حسین ملک با عمر بیش از یک قرن، معاصر شش دوره پادشاهی بوده و در تمام طول حیات خود با ذهنی فعال و تحلیلگر درباره مسائل مختلف تصمیمگیری کرده است. وی در خانوادهای بازرگان و عالم به دنیا آمد و پیوند خانوادگیاش با بدنه حکومتی، از جمله همکاری اجدادش با امیرکبیر برای تثبیت سلطنت ناصرالدین شاه، جایگاه او و خانوادهاش را در عرصه اقتصادی و اجتماعی تقویت کرد».نواییان خاطرنشان کرد که حاج حسین ملک همواره رویکردی اعتدالگرا داشته و در هیچ برههای دچار افراط یا تفریط نشده است؛ از همراهی او با میرزا حبیب خراسانی در جریان مشروطه گرفته تا مدیریت موقعیت خود در دوره پهلوی اول، همگی نشان از درایت و تیزبینی او دارد. مرحوم ملک با استفاده از ثروت خود به تقویت منابع فرهنگی کشور پرداخت، بدون اینکه دولت یا حکومت بتواند دخالتی داشته باشد.به گفته این پزوهشگر تاریخی، اساس رفتار و تصمیمگیریهای حاج حسین ملک، ترکیبی از شخصیت فردی و تجربیات اجتماعی اوست؛ «گرچه به مبانی مذهبی پایبند بود، اما نگاه سنتگرایانه صرف نداشت و در حوزه وقف، خدمترسانی به جامعه و نگهداری منابع فرهنگی رویکردی نوآورانه اتخاذ کرد. فعالیت او در خرید و نگهداری نسخ خطی و ایجاد فضایی برای دسترسی محققان به منابع تاریخی نمونهای کمسابقه در تاریخ وقف ایران است».این مدرس دانشگاه همچنین بر اهمیت توجه حاج حسین ملک به فرهیختگان جامعه و هنرمندان تاکید کرد و ادامه داد: «حاج حسین علاوه بر فعالیت در حوزه وقف از جمله خیران بزرگ ایران به شمار میرفت و در هدفگذاریهای خود، فرهیختگان جامعه را ترجیح میداد. چنانکه در واگذاری زمین به گروههای اجتماعی مختلف فرهنگیان و اهل فضل را بر دیگر طبقات ترجیح داد و به زیست عزتمندانه انان توجه داشت».نگاه دوراندیشانه حاج حسین ملک در حوزه وقف فرهنگیدکتر مهدی مجتهدی، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی و استادیار دانشکده الهیات، در سخنان خود بر بینش دوراندیشانه مرحوم حاج حسین ملک در حوزه وقف فرهنگی تاکید کرد و گفت: «نگاه ملک به آینده در حوزه وقف، هنوز هم الهامبخش و پیشرو است و آن را میتوان با تجربه تاریخی «دارالعلم شاپور بن اردشیر» مقایسه کرد. تاسیس دارالعلمها در قرن چهارم هجری شکل گرفت و این نهادها نخستین بار کتابخانههای محدود و خصوصی را به مجموعههایی عمومی و قابل دسترس برای عموم تبدیل کردند».مجتهدی با اشاره به دارالعلم شاپور بن اردشیر در بدغاد، به عنوان یکی از مهمترین کتابخانههای جهان اسلام ادامه داد: «بر خلاف تصور رایج، این کتابخانهها هیچگاه فرقهای نبودند و با نگاهی باز و فرادینی شکل گرفتند».دکتر مجتهدی تصریح کرد که مرحوم ملک در تاسیس کتابخانه و موزه ملی ملک همان روح پیشگامی تاریخی را ادامه داده است. کتابخانه ملک با داشتن حدود ۱۹ هزار نسخه خطی، یکی از بزرگترین کتابخانههای ایران در این حوزه محسوب میشود؛ نسخهایی که بسیاری از آنها به دست خود حاج حسین ملک کتابت و نسخهبرداری شدهاند و هر یک دارای ویژگیهای منحصربهفردی است.وی افزود که وجود کتابخانه و موزه، شاخصهای مهم در رشد تمدن و جامعهسازی است و توجه به فرهنگ و دانش، حتی در کنار مشغولیتهای تجاری، نشاندهنده شخصیت استثنایی حاج حسین ملک است. چنین سرمایهگذاری فرهنگی، ضمن حفظ میراث تاریخی، الگوی قابل اتکایی برای تداوم خدمت به جامعه و ارتقای سطح فرهنگی کشور فراهم میآورد.کاروانسرایی که مالکیت آن بارها جابجا شددکتر مرضیه مرتضوی قصابسرایی، نویسنده کتاب «سرای امیرکبیر»، در سخنان خود به روند پژوهش و نگارش این اثر اشاره کرد و گفت که تهیه این کتاب حدود یک سال زمان برده و مهمترین دغدغه وی در این مسیر، کمبود منابع بوده است. مرتضوی در ابتدا به تاریخچه این منطقه در پایخت اشاره کرد و گفت: «تاریخچه محله بازار به حدود ۵۰۰ سال پیش و دوره شاه طهماسب اول بازمیگردد و اوج شکوفایی آن در دوران قاجار تعلق بوده است».مرتضوی در ادامه توضیح داد که امیرکبیر برای حمایت از کالای داخلی، کاروانسراهایی به نام بازار امیر و کاروانسرای اتابکیه تأسیس کرد و ساخت این بناها به آقا مهدی ملکالتجار، پدربزرگ حاج حسین ملک، واگذار شد؛ بنایی که جرقه ساخت یک کاروانسرای جدید را در ذهن او روشن کرد؛ «این اقدامات باعث شد بعدها کاروانسرای امیرنظام توسط آقا محمد مهدی در سال ۱۲۶۷ قمری احداث و نام آن هم به پاس دوستی با امیرکبیر انتخاب شود. این کاروانسرا با ۳۶۷ حجره، ۵ دروازه و ۳ حیاط، میزبان تجار مهمی مانند موسسه چاپاری، بانک شاهنشاهی انگلیس، تجارتخانه زیگلر و شرکت عمومی تجارت داخله و خارجه ملک بود و رقابت اقتصادی بین آنان شکل گرفت».وی همچنین به مالکیت سرای امیر اشاره کرد و گفت که پس از فوت آقا مهدی ملکالتجار، این ملک به فرزندان او منتقل و در اواخر قاجار از ید خانوادهاش خارج شد؛ «بعدها و در دوره پهلوی اول، حاج حسین ملک و برادرش سه دانگ از این موقوفه را دوابره خریداری کردند و او در سال ۱۳۳۰، سهم خود از سرای امیر را وقف کرد».
